Sen napıyon ne demek ?

Tolga

Yeni Üye
Yani dil bazen ölmez; biçim değiştirir.

Ekonomi ile Ege ağzı arasında nasıl bir ilişki var?

Bu bağlantı bence üzerinde daha fazla konuşulması gereken konulardan biri.

Ege'nin üretim kültürü, yerel dilin söz varlığında iz bırakmıştır. Tarım ve hayvancılıkla ilgili araç-gereç adlarının Ege ağızlarında ayrı bir araştırma konusu haline gelmesi tesadüf değil. Akademik bir çalışmada Afyonkarahisar, Aydın, Denizli, İzmir, Manisa, Muğla, Kütahya ve Uşak ağızları taranarak tarım ve hayvancılıkla ilgili yerel söz varlığı sınıflandırılmıştır.

Buradan şöyle bir sonuç çıkarabiliriz: Ekonomik hayat değiştikçe dil de değişiyor.

Bir zamanlar herkesin bildiği bir tarım aracının adı, o araç günlük hayattan çıktığında genç kuşak tarafından bilinmeyebilir. Bu nedenle yerel ağızları korumak yalnızca kelime listesi hazırlamak değildir. O kelimenin hangi işi, hangi mevsimi, hangi insan ilişkisini anlattığını da kaydetmek gerekir.

Belki geleceğin ağız araştırmacıları için en değerli kayıtlar, yalnızca "kelime = anlam" şeklindeki sözlükler değil; "kelime + hikâye + kullanım alanı + konuşanın yaşı + yöresi" biçimindeki sesli arşivler olacaktır.

Ege şivesinin geleceği nasıl olabilir?

Ben gelecekte iki farklı eğilimin aynı anda ortaya çıkacağını düşünüyorum.

Birinci eğilim standartlaşma olacak. Eğitim, iş hayatı ve dijital iletişim insanları ortak bir konuşma biçimine yaklaştıracak.

İkinci eğilim ise yerel kimliğin yeniden keşfi olacak. İnsanlar büyük şehirlerde yaşadıkça memleketlerine ait kelimeleri ve söyleyişleri kimliklerinin bir parçası olarak daha bilinçli kullanabilir.

Bugün sosyal medyada yöresel konuşmayla içerik üreten insanların ilgi görmesi bunun küçük bir göstergesi olarak düşünülebilir. Ancak bu durumun bilimsel bir genelleme olmadığını, daha çok güncel kültürel eğilim olarak değerlendirilmesi gerektiğini de eklemek lazım.

Asıl soru şu:

Bir ağız özelliğinin yaşaması için onu her yerde kullanmak mı gerekir, yoksa sadece belirli anlarda bilinçli olarak hatırlamak da yeterli midir?

Mesela İstanbul'da yaşayan bir İzmirlinin arkadaş ortamında "gari" demesi, çocukluğunda anneannesinden duyduğu bir kelimeyi yaşatması sayılır mı?

Bence evet, fakat bu artık geleneksel ağızdan farklı bir kullanım biçimidir.

Son söz: Ege şivesi bir ses tonundan fazlası

"Ege şivesi nasıl konuşulur?" sorusuna sadece birkaç kelime vererek cevap vermek mümkün ama bu, konunun en yüzeysel tarafında kalmak olur.

Asıl mesele seslerin, kelimelerin ve cümlelerin arkasındaki hayatı görebilmek.

Bir insanın "napıyon?" demesinde yalnızca ses değişimi yoktur. Bazen çocukluk vardır, bazen aile vardır, bazen köy meydanı, bazen pazar yeri, bazen zeytinlik, bazen deniz kenarında geçirilen bir yaz vardır.

Ağızlar geçmiş ile bugün arasında kültürel taşıyıcılar olarak değerlendiriliyor; araştırmalar da onların Türkiye Türkçesinin tarihini ve gelişimini anlamada önemli malzeme sunduğunu gösteriyor.

Bu yüzden Ege ağzıyla konuşan birini "şive yapıyor" diye taklit etmek yerine, "Bu söyleyiş nereden geliyor?" diye merak etmek çok daha güzel olabilir.

Forumda bence asıl tartışılması gereken sorular da bunlar:

Sizin yaşadığınız yerde "Ege şivesi" denince hangi kelime akla geliyor?

Ailenizde gençlerin artık kullanmadığı ama büyüklerinizin hâlâ söylediği kelimeler var mı?

Bir insan doğduğu yöreden uzaklaştığında ağzını kaybetmiş mi olur, yoksa farklı bir biçimde mi taşır?

Ve en önemlisi: Sizce yerel ağızları korumak için onları olduğu gibi yaşatmak mı gerekir, yoksa yeni kuşakların kendi kullanım biçimlerini oluşturmasına izin vermek mi daha doğru?

Belki de Ege ağzının geleceği tam olarak bu soruların cevaplarının arasında şekillenecek.

“Sen Napıyon?” Ne Demek? Bir Cümlenin Peşinden Ege'den İstanbul'a Uzanan Hikâye

Bir mesajla başlayan hikâye

Telefonuma gelen mesaj sadece üç kelimeydi:

"Sen napıyon?"

Normalde insan üç kelimelik bir mesajın üzerinde fazla durmaz. Ama o sabah nedense durdum. Çünkü mesajı atan kişi yıllardır görmediğim eski bir arkadaşımdı ve "Ne yapıyorsun?" yerine "Sen napıyon?" yazmıştı.

Çocukluğumuzdan beri tanıdığım o ifade, bir anda yıllar öncesini hatırlattı.

Bir yaz akşamıydı. Ege'de küçük bir kasabada, evlerin önündeki sandalyelere oturmuş, hava biraz serinlesin diye bekliyorduk. Büyükler kendi aralarında konuşuyor, biz çocuklar ise kimin bisikleti daha hızlı diye tartışıyorduk.

O sırada dedem uzaktan seslenmişti:

"Sen napıyon orada?"

Cevap vermemiştim.

Çünkü gerçekten ne yaptığımı ben de bilmiyordum.

Sadece elimdeki sopayla toprağa şekiller çiziyordum.

Yıllar sonra aynı ifade telefon ekranında karşıma çıkınca düşündüm: İnsan bazı kelimeleri neden unutamıyor?

Belki kelimeyi değil, kelimeyle birlikte yaşadığı zamanı hatırlıyordu.

Kasabaya dönüş

Mesajdan iki gün sonra eski arkadaşım Efe'yi aradım.

"Sen napıyon?" dedim gülerek.

Karşıdan birkaç saniye sessizlik geldi.

Sonra:

"Bak hâlâ düzgün konuşamıyorsun."

İkimiz de güldük.

Efe artık şehirde yaşıyordu. Büyük bir şirkette çalışıyor, toplantılara giriyor, raporlar hazırlıyor, sürekli saat hesabı yapıyordu. Ben ise onun yıllar önceki halini hatırlıyordum: traktörün arkasında oturup tozdan şikâyet eden, akşam olunca da "Daha beş dakika oynayalım" diyen çocuğu.

"Hafta sonu gel," dedi.

"Nereye?"

"Kasabaya."

"Niye?"

"Çünkü annem eski evin eşyalarını ayıracak. Yardım lazım."

Efe'nin konuşma tarzında yine o eski doğrudanlık vardı. Önce işi tarif ediyor, sonra yapılacakları sıralıyordu.

"Cumartesi sabah gel. Kamyonet ayarladım. Kolileri üçe böleceğiz. Kullanılacaklar, bağışlanacaklar, atılacaklar."

Güldüm.

"Sen hiç değişmemişsin."

"Ne alaka?"

"İnsan anılarını bile Excel tablosuna koyacak."

"Dağınıklığı sevmiyorum."

Bu onun dünyayı çözme biçimiydi. Bir sorun varsa sınıflandır, plan yap, çöz.

Ama cumartesi kasabaya geldiğimizde onun da planın içine sığmayan şeylerle karşılaşacağını bilmiyordum.

Eski evde ilk sürpriz

Ev küçüktü ama içi eşya doluydu.

Tahta sandıklar, eski fotoğraflar, bakır kaplar, sararmış defterler, kullanılmayan tarım aletleri...

Efe eline kalemi aldı.

"Tamam. Başlıyoruz."

Tam o sırada kız kardeşi Derya geldi.

"Dur."

Efe dönüp baktı.

"Ne oldu?"

"Şu sandığı atmayın."

"İçi boş."

"Boş değil."

Efe kapağı açtı.

İçeride eski mektuplar vardı.

Derya mektupları tek tek çıkardı. Bazıları büyükannesine, bazıları ailedeki başka insanlara yazılmıştı.

Efe:

"Bunları taratırız. Sonra sandığı atarız."

Derya başını salladı.

"Hayır."

"Niye?"

"Çünkü mesele sadece içindekiler değil."

Efe kaşlarını çattı.

"Sandık mı?"

"Evet."

Sonra sandığın üzerine elini koydu.

"Bu sandığın üzerinde babaannemin el izi var. Çocukken her yaz bunu açardı. Ben onun yanında otururdum. İçinden her seferinde aynı kokuyu alırdım."

Efe cevap vermedi.

Derya'nın yaklaşımı, eşyayı yalnızca nesne olarak görmüyordu. Onun için eşyanın taşıdığı ilişki ve hatıra da değerliydi.

Bu, kadınların her zaman duygusal, erkeklerin her zaman mantıklı olduğu anlamına gelmiyordu. Efe'nin yıllar önce hastanede annesinin bütün evraklarını tek başına düzenleyip işlerini takip ettiğini biliyordum. Derya'nın da aile bütçesini yönetirken son derece hesapçı ve stratejik olduğunu biliyordum.

Aralarındaki fark cinsiyetten çok o anda baktıkları şeydi.
 
Üst